Bóng quạ chiều thu

1. Matsuo Basho (1644-1694) là một nhà thơ lỗi lạc của Nhật Bản. Là người khai sáng thể loại Haiku vỏn vẹn 17 âm tiết, Basho đã trở nên một vị thánh thi với hơn 2000 môn đệ và hàng triệu người hâm mộ phong cách Haiku trên toàn thế giới.

Basho chuyên đặc tả cảnh vật với cái nhìn đậm chất Thiền. Ông có hơn 1.000 bài Haiku nói về cảnh vật, côn trùng, thời tiết… Bài nào cũng bật lên được bản sắc cô đơn, tịch liêu của đối tượng và phơi bày cho người đọc thấy được tính vô thường trong chi tiết được đặc tả.

Bài thơ con quạ là một ví dụ điển hình:

Trên cành khô tiều tụy

Bóng quạ

Rũ chiều thu.

Basho nhìn con quạ là một chiếc bóng rũ, như một nhiếp ảnh gia chuyên chụp ảnh ngược sáng khiến đối tượng trở thành một cái bóng của chính mình. Cái bóng đó được đặt trên một cành khô tiều tụy giữa mùa thu lá rụng. Ông chỉ nói bấy nhiêu đó, với một ngôn ngữ hạn chế và cô đặc như như một loại đường mật, nhưng hương thơm của nó lan tỏa đến tận bên trong tâm hồn người đọc.

Basho cũng đã từng sử dụng con ếch, con chuồn chuồn, tuyết trắng,… để cô đặc ý tưởng của mình, khiến những bài Haiku của ông như một công án vắn tắt là say mê bao nhiêu hành giả.

Cũng giống như trong pháp hội Linh Sơn, Phật chỉ đưa cành hoa trước mặt đại chúng, là đủ để bày tỏ đại ý Phật pháp. Cành hoa cô đặc pháp giới. Cành hoa chứa 49 năm hành đạo với 5 thời thuyết giáo. Cành hoa là đại ý Phật pháp, là một loại Haiku độc đáo nhất. Cuối cùng chỉ có Ca Diếp mĩm cười!

2. Trong Tam Quốc Diễn Nghĩa của La Quán Trung, Tào Tháo (155-220) cũng nhìn thấy con quạ, nhưng cái nhìn của Tào Tháo cạn cợt bên ngoài nên rốt cuộc điềm mà quạ mang đến trước trận đánh Xích Bích, Tào Tháo không thể nhận ra được.

Xích Bích là một trận đánh lớn vào mùa đông năm Kiến An thứ 13 (khoảng năm 208-209) giữa liên quân Tôn Quyền - Lưu Bị và Tào Tháo trên sông Trường Giang, gần thành phố Nhạc Dương ngày nay. Trước trận đánh, Tào Tháo tự tin về chiến thắng của mình và tỏ thái độ khinh địch, ngồi uống rượu ngâm thơ trên thuyền. Đang lúc đang uống rượu thì trên không xuất hiện một con quạ đen đang bay về phương Nam với nhiều tiếng kêu thảng thốt. Liền đó, ông liền đưa con quạ vào nội dung bài thơ:

……………………..

Nguyệt minh tinh hy

Ô thước nam phi

Nhiễu thụ tam táp

Hà chi khả y?

Dịch:

Sao thưa trăng sáng

Quạ bay về nam

Ba vòng cây lượn

Đậu cành nào đây?

Rõ ràng Tào Tháo chỉ chờ đợi xem quạ đậu cành nào trên cột buồm mà không “thấy” được quạ bằng cả tâm hồn mình, khác hẵn với Basho: “Trên cành khô. Bóng quạ. Rũ chiều thu”. Có thể hiểu được tính cách bất an trong lòng Tào Tháo trước trận Xích Bích ra sao qua mấy câu thơ nhân lúc chờ xuất quân.

Trước trận đánh này, Tào Tháo mắc mưu Tôn Quyền, đã trảm 2 viên tướng Thủy quân cực giỏi, lại nghe lời kẻ dụng binh kém, cột hàng trăm chiến thuyền với nhau bằng dây xích sắt. Kết quả là tướng trá hàng Hoàng Cái dùng hỏa công đốt cháy toàn bộ số thuyền trên Trường Giang. Tào Tháo thua trận, rút chạy về Hứa Xương.

3. Quạ cũng đã xuất hiện trong một bài thơ nổi tiếng của Trương Kế (khoảng năm 756, đời vua Đường Túc Tông), bài Phong Kiều dạ bạc, trong đó tác giả tuy không thấy quạ, nhưng đã nghe được tiếng kêu thảng thốt của quạ vào một đêm sương đầy trời và mặt trăng cũng sắp lặn.

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn San tự

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

Dịch:

Quạ kêu, trăng lặn, sương rơi

Lửa chài, cây bãi, đối người nằm co

Con thuyền đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.

Trương Kế khi làm bài thơ này là một sĩ tử trên đường thi rớt trở về nhà. Đêm nằm trên chiếc thuyền chài ở bến Phong Kiều, ông nghe được tiếng quạ kêu, tiếng chuông chùa và thấy được trăn lặn, sương rơi. Đó là trạng thái của người tĩnh thức, người đang lắng nghe thân phận mình và thân phận người. Trạng thái lắng nghe của Trương Kế không khác gì Siddhartha lắng nghe tiếng “Ohm” của dòng sông rồi từ đó chứng ngộ được Nhĩ Căn Viên Thông rồi trở thành người giác ngộ (Câu chuyện của dòng sông- Hermann Hesse). Chính ở chỗ định huệ viên mãn mà ý thơ được bật ra nên bài Phong Kiều dạ bạc được khắc trên đá lưu tại chùa Hàn San đến ngày nay.

Từ con quạ của Matsuo Basho đến con quạ của Tào Tháo và con quạ của Trương Kế, đều là những con quạ bay trên bầu trời lãng du và gửi một thông điệp nào đó đến thiên nhiên. Nhưng Basho thấy được quạ bằng cái nhìn toàn giác, Trương Kế nghe được tiếng quạ bằng Nhĩ Căn Viên Thông, còn Tào Tháo chỉ thấy được cái bóng bay lượn mà không trực nhận được chút thông điệp nhỏ nhoi nào từ chú quạ cô đơn kia! Chính vì thế mà Tào Thào thua trận trước đôi quân tinh nhuệ của Chu Du, còn Matsuo Basho chiến thắng được và làm chủ được cái nhìn của mình, trong khi đó Trương Kế tuy là sĩ tử hỏng thi nhưng từ hơn 1.000 năm trước, đã để lại đời một bài thơ bất hủ từ sự lắng nghe trong thinh lặng, rỗng rang.

   Phan Cát Tường