ALBERT CAMUS – PHIỀN NÃO TỨC THỊ BỒ ĐỀ

Albert Camus (1913-1960) là một trong những đỉnh cao của phong trào triết hiện sinh (Existentialism) phương Tây vào những năm đầu thế kỷ 20. Ông được trao giải thưởng văn chương năm 1957 vì các sáng tác văn học của ông “đã đưa ra ánh sáng những vấn đề đặt ra cho lương tâm loài người ở thời đại chúng ta”, theo quan điểm của Hội đồng chấm giải Nobel lúc bấy giờ.

Sáng tác văn học của Albert Camus khá phong phú. L’Étranger (Người xa lạ - 1942), La Peste (Dịch hạch – 1947), La Chute (Sa đọa - 1956),…là những tiểu thuyết rất quen thuộc của giới yêu văn chương, triết học. Tuy nhiên, tác phẩm gây ấn tượng mạnh cho độc giả lại là tập tiểu luận Le Mythe de Sisyphe (Huyền thoại của Sisyphe – 1942). Đây là quyển sách nhỏ, nhưng giá trị tư tưởng của nó thật mãnh liệt, góp phần đưa ông lên vị trí đại diện cho phong trào hiện sinh và xứng đáng nhận giải thưởng Nobel.

Albert Camus là triết gia có công lớn nhất trong việc phơi bày thân phận con người, thân phận của sự đoạ đày, hẩm hiu và cô đơn tột cùng. Nhưng điều quan trọng hơn hết là ông đã tìm ra được chiếc chìa khoá để hoá giải thân phận đó ngay trong chỗ bế tắc nhất của đời sống con người, như triết lý “Tịnh độ nhân gian” của nhà Phật.

Sisyphe (nhân vật thần thoại Hy Lạp) trong Le Mythe de Sisyphe là một đại diện cho con người tội lỗi chốn trần gian. Con người ấy khi còn ở trên mặt đất đã từng làm vua thành Corinth, nhưng là một vị vua tham lam, tàn bạo và luôn phỉ báng thần linh. Thần Zeus đã bắt ông đày xuống địa ngục Tartarus, một kiểu “Vô gián địa ngục” trong kinh Địa Tạng. Nơi đây Sisyphe chịu một hình phạt kỳ lạ: Hằng ngày, ông phải đẩy một khối đá khổng lồ lên đỉnh núi, sau đó thả tảng đá lăn xuống phía dưới, rồi trở xuống chân núi tiếp tục đẩy tảng đá đó lên. Cứ đẩy lên, thả xuống như thế từ năm này qua tháng nọ không lúc nào ngưng nghỉ. Địa ngục Tartarrus đã giam hãm linh hồn Sisyphe. Các thần linh cười nhạo ông. Quỷ sứ canh gác ông nghiêm nhặt.

Tuy hình phạt xãy ra ở chốn địa ngục tăm tối, nhưng Sisyphe lại là hình ảnh của một thân phận con người ở chốn trần gian có ánh sáng mặt trời, nắng hồng, biển xanh và gió mát. Ở nơi này, phải chăng mỗi một con người trong chúng ta hằng ngày vẫn đẩy lên phía trên mình một tảng đá nặng của lòng tham tiền tài, danh vọng? Hoặc là tảng đá nặng của lòng thù hận, ghét ganh? Hay là tảng đá nặng của của sự vô minh vọng chấp? Vâng, tảng đá của chúng ta cứ được đẩy lên, thả xuống như thế mà con người vẫn cố sức chịu đựng cho qua một kiếp phù sinh.

Tuy nhiên, dưới con mắt Thiền thì Sisyphe lại là đại diện cho một hành giả công phu miên mật trong hành trình tìm về tự tánh của mình. Việc đẩy tảng đá lên núi và buông cho nó lăn trở về không khác gì một hành giả thực tập phép Quán Sổ tức. Tận cùng của hơi thở ra là sự hít vào. Tận cùng của sự hít vào chính là hơi thở ra. Hít vào và thở ra. Đẩy đá lên và buông đá xuống. Hai thủ pháp này không khác nhau về mặt bản chất.

Hành giả thực tập Thiền quán khi đến giai đoạn chín muồi, có thể “trong quên thân, ngoài quên cảnh”, trong ngoài đều quên như diễn tả của vòng tròn Viên giác trong Thập Mục Ngưu Đồ. Cũng như thế, suốt hành trình đẩy tảng đá lên núi, cuộc đời đối với Sisyphe  thật  hoàn hảo. Chỉ khi ở khoảnh khắc không còn vận hành tảng đá, tức thời điểm quay xuống chân núi là khoảnh khắc “xả thiền” của Sisyphe, và hắn chạm phải khổ đau ngay tức thì. Camus viết : “Chính trong giờ khắc quay trở lại đó, tạm dừng đó, Sisyphe làm tôi chú ý”. Đó là thời điểm hoạt động của ý thức và Camus đã thấy được sự suy nghĩ và cảm nhận đau khổ của Sisyphe. Ông viết tiếp: “Nếu huyền thoại này là một bi kịch, đó là vì người anh hùng của nó có ý thức!.

Vâng, đây là điểm đặc sắc nhất của Albert Camus: Con người chỉ đau khổ khi sống trên bình diện ý thức, cũng như Sisyphe chỉ cảm nhận đau khổ trong lúc nhàn rỗi đi trở về chân núi. Còn trong lúc tinh thần tập trung đẩy tảng đá, không gì có thể làm trở ngại sự hạnh phúc của một Sisyphe trong chánh định. Đó là sự tự tại của một chú rùa ngủ Đông, không biết đến cái giá rét của miền Bắc cực. Hay là sự tự tại của một bầy ngựa hoang băng mình qua cánh đồng cỏ non, không biết đến cái nắng chói chang của miền xích đạo.

Chân lý càng rõ ràng hơn khi Albert Camus quyết định kết thúc tập tiểu luận Le Mythe de Sisyphe bằng một cái nhìn toàn bích: “Vũ trụ này từ nay trở đi không có thần linh nào tuyên xưng làm chủ, nhưng đối với ông không phải là khô chết vô sinh, cũng chẳng vô ích. Mỗi hạt của khối đá đó, mỗi mảnh chất khoáng của ngọn núi đầy đêm tối đó, với chỉ riêng ông, hình thành một thế giới. Cuộc đấu tranh chính nó hướng tới những đỉnh cao đủ để làm đầy trái tim của một người. Người ta phải hiểu rằng Sisyphe hạnh phúc”. (1)

Giây phút đại ngộ của Sisyphe không khác giây phút đại ngộ của Siddhartha trong “Câu chuyện của dòng sông” (Hermann Hesse). Khi đó, mỗi âm thanh của con sóng vỗ đều trở thành tiếng “Aum” mầu nhiệm và gương mặt người lái đò già quen thuộc hàng ngày bổng trở nên thánh thiện như một vị Bồ tát.

Thì ra ở bất cứ hoàn cảnh nào, nếu người ta hành xữ trong cái vô tâm (nơi tâm vô sự, nơi sự vô tâm – Đức Sơn Tuyên Giám) thì đều là chỗ giải thoát. Đó là chỗ rốt ráo của mọi thứ công phu mà Lục Tổ Huệ Năng đã đã tuyên thuyết rõ ràng ở phẩm thứ 9 (Tuyên Chiếu) trong Pháp Bảo Đàn kinh:

“…Tiết Giản thưa: Sáng dụ cho trí tuệ, tối dụ cho phiền não, người tu đạo như chẳng dùng trí tuệ chiếu phá phiền não thì cái sanh tử từ vô thủy nương vào đâu mà ra khỏi.

Tổ bảo: Phiền não tức thị Bồ-đề, không hai, không khác, nếu dùng trí tuệ chiếu phá phiền não, đây là kiến giải của hàng Nhị thừa, căn cơ xe nai xe dê, còn những bậc thượng trí đại căn, ắt không như thế!”(2)

          “Phiền não thức thị Bồ đề” là lời dạy cốt tuỷ  của Lục Tổ trong phẩm Tuyên Chiếu. Lời dạy này để đối trị với kiến giải “Sáng dụ cho trí tuệ, tối dụ cho phiền não” của quan Nội thị Tiết Giản do vua Đường Trung Tông và Võ Tắc Thiên phái đến.

          Albert Camus đã kiến giải được con đường hạnh phúc của mỗi người thông qua thân phận của Sisyphe, dù đó là thân phận bị đoạ đày chốn địa ngục. Sysiphe cuối cùng đã thấy được thiên đàng chốn địa ngục, như cây Bồ đề đã nở hoa trên mãnh đất phiền não vốn âm u chôn chặt kiếp người.

PHAN CÁT TƯỜNG

(1): Le Mythe de Sisyphe (Huyền thoại của Sisyphe – 1942)

(2): Pháp Bảo Đàn Kinh (Phẩm Tuyên Chiếu)

TỪ  “NGỌC NỮ TÂM KINH” ĐẾN “BÁT NHÃ TÂM KINH”

Ngọc Nữ Tâm Kinh là tuyệt kỹ công phu của phái Cổ Mộ trong Thần Điêu Đại Hiệp (quyển thứ hai trong trong Xạ Điêu Tam Bộ Khúc, gồm 3 quyển của nhà văn Kim Dung).

Mục tiêu của Ngọc Nữ Tâm Kinh là khắc chế võ công của Toàn Chân giáo, là một giáo phái lớn của Bắc tông Đạo giáo do Vương Trùng Dương làm giáo chủ.

Tổ sư khai sáng Ngọc Nữ Tâm Kinh là Lâm Triều Anh, cũng là “người tình lỗi hẹn” của Vương Trùng Dương thuở thiếu thời.Từ “tình yêu” chuyển sang “tình thù”, người đàn bà này mới quyết tâm sáng chế Ngọc Nữ Tâm Kinh để hoá giải võ công của người gây ra mối hận tình.

Để đạt công phu thượng thừa, hành giả của Ngọc Nữ Tâm Kinh phải luyện thành công Toàn Chân kiếm pháp,Cổ Mộ kiếm pháp và hoàn toàn nhập thất tại sơn trang Cổ Mộ trong thời gian luyện công. Hành giả phải luyện cặp đôi nam - nữ  trong điều kiện khoả thân để giải thoát nguồn năng lượng thừa ra ngoại biên, nếu không chúng sẽ thâm nhập nội tạng, gây tẩu hoả nhập ma.

Nguyên tắc của Ngọc Nữ Tâm Kinh là âm dương hài hoà theo tiến triển của 12 quẻ tương ứng với 12 tháng trong kinh Dịch. Âm triển, dương thoái. Âm thoái, dương triển. Dương triển thì hành giả có thể ngừng nghỉ, nhưng âm triển thì phải triển đến vô cực, nếu gián đoạn sẽ gây tắc khí dẫn đến tử vong.

Đó chỉ là phần “Hiển” của Ngọc Nữ Tâm Kinh, còn phần “Mật” thì sao? Lâm Triều Anh khai sáng ra loại công phu này  không chỉ một dụng ý đối đầu với Toàn Chân giáo. Sư bà vì đã nếm trải đau khổ trong cuộc tình với Vương Trùng Dương nên muốn cho đệ tử Cổ Mộ phải học được tinh thần Vô nhiễm khi đối đầu với sắc dục.

Hành giả khi khoả thân trước đối tượng đầy nhục cảm, rất dễ bị chao đảo do cảm ứng âm-dương. Vì thế, họ cần định tâm trong từng sát na để tịnh hoá tâm hồn.

            Vì lẽ đó, Lâm Triều Anh đã đặt tên tuyệt kỹ này là Ngọc Nữ Tâm Kinh để nhấn mạnh yếu tố “Tâm” trong phép luyện công này. Chữ “Kinh” nhắc nhở hành giả đây là lời dạy của bậc tiền bối về sự giữ mình trong sạch.

            Điểm đặc sắc của Ngọc Nữ Tâm Kinh là không chỉ hoá giải chiêu thức của đối phương mà khi hai đối thủ kết hợp chiêu thức nhau (Ngọc Nữ Tâm Kinh phối chiến với Toàn Chân kiếm) sẽ tạo ra một tường thành vững chắc trong trận địa Song Kiếm Hợp Bích với kẻ thứ ba. Kiếm pháp phối hợp này được gọi là Ngọc Nữ Tố Tâm kiếm pháp (kiếm pháp Ngọc Nữ với tâm niệm trong sạch) làm kinh hoàng đối thủ.

            Có lẻ nhà văn Kim Dung lấy cảm hứng từ triết lý Bát Nhã Tâm Kinh của Phật giáo Đại thừa để sáng tác Ngọc Nữ Tâm Kinh chăng?

            Trong khi Bát Nhã Tâm Kinh nhấn mạnh đến Tánh Không của vạn pháp thì Ngọc Nữ Tâm Kinh hướng đến triết lý Vô Nhiễm, là một hình thái trong công phu Bát Nhã.

            Trong khi Bát Nhã Tâm Kinh phối hợp Không với Sắc thì Ngọc Nữ Tâm Kinh phối hợp chiêu thức bổn môn với chiêu thức đối phương để làm ra trận địa chiến Song Kiếm Hợp Bích như một bức tường kiếm vững chải.

            Trong khi Bát Nhã Tâm Kinh phủ định sự tồn tại của pháp tướng (Thị chư pháp không tướng, bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh, bất tăng, bất giảm,…) để định nghĩa tánh Không thì Ngọc Nữ Tâm Kinh trút bỏ lớp vỏ bề ngoài (ngoại y) để nhận diện tâm mình.

            Trong khi Bát Nhã Tâm Kinh sử dụng thần chú: “Gate, gate. Pàragate. Pàrasaṃgate. Bodhi svàhà.”(Vượt qua, vượt qua.Vượt qua bờ bên kia. Vượt qua hoàn toàn. Tuệ giác thành tựu” thì Ngọc Nữ Tâm Kinh sử dụng chiêu thức vượt qua cảm thọ chính bản thân mình  để trụ tâm nơi quỹ đạo kiếm pháp.

Có thể nói Kim Dung đã đồng hoá Ngọc Nữ Tâm Kinh  với Bát Nhã Tâm Kinh. Tác giả đã mượn tuyệt kỹ Cổ Mộ để kiến giải tư tưởng Đại thừa.

            Nơi đây, Tánh Không đã được đơn giản đến mức tối giản. Sự cởi bỏ xiêm y của Tiểu Long Nữ không khác sự rủ bỏ chuyện đời của một Thiền sư. Cặp nam nữ khoả thân trong tư thế đối diện nhau không khác cặp “Sắc-Không” trong “Không tức thị Sắc”. Và Song Kiếm Hợp Bích chính là triết lý “Nhị đế dung thông” (Chân đế - Tục đế hoà hợp) của Đại thừa Phật giáo.

            Những ai đã từng chiêm nghiệm Thần Điêu Hiệp Lữ hẵn cảm nhận triết lý nhà Phật phảng phất trong các tuyệt kỹ công phu của các nhân vật như: Dương Quá, Tiểu Long Nữ, Quách Tĩnh, Hoàng Dung, Vương Trùng Dương,…

            Nhưng có lẻ Ngọc Nữ Tâm Kinh là một đại diện xuất sắc nhất cho triết lý Bát Nhã mà nhà văn Kim Dung muốn gửi gắm đến người đọc.

PHAN CÁT TƯỜNG

                                                               

TÂM BẤT ĐIÊN ĐẢO

             “Ai Cập Tử thư” là một tác phẩm Triết học quan trọng của Ai Cập cổ đại. Đây là một tác phẩm luận giải về con đường của thân Trung ấm, tương đương với kiến giải của kinh Địa Tạng trong Phật giáo. Phần cuối của Tử thư này có câu chuyện đặc sắc mang tính thần thoại, nói về việc thần Osiris cõi Địa ngục sẽ cân trái tim người chết trước khi quyết định cảnh giới đầu thai.

           

Vị thần công chính có nhiệm vụ cân trái tim của người chết với 2 đầu cân, một bên là trái tim, bên kia là chiếc lông chim ưng thay cho quả cân. Nếu trái tim không giữ được thăng bằng với lông chim ưng thì linh hồn sẽ bị quái vật Ammit xé xác.

            Câu chuyện thần thoại này muốn nói đến trái tim, tức Tâm của một con người, nếu còn mang nặng những phiền não, tham dục thì người chết sẽ bị lưu đày nơi cảnh khổ. Trái tim phải nhẹ như lông chim. Con người phải chết với một tâm trạng nhẹ nhàng, thanh thản thì mới được sanh về chốn an lành. Đó là tất cả những gì mà Tử thư Ai Cập muốn nhắn nhủ đến con người từ gần 3.000 năm trước.

            Đó cũng là điều mà đạo Phật đề cập  nhiều lần trong các kinh điển của Tịnh độ như: kinh A Di Đà, kinh Quán Vô Lượng Thọ, kinh Vô Lượng Thọ,... Đặc biệt, trong kinh A Di Đà, Phật nói: “Thị nhơn chung thời tâm bất điên đảo, tức đắc vãng sanh Cực lạc quốc độ” (Người đó lúc mạng chung, nếu tâm không điên đảo, tức vãng sanh cõi Phật).

            “Tâm không điên đảo” để mà nhẹ tênh như chiếc lông chim ưng thì mới có thể bay theo Phật về cảnh giới Tịnh độ. Mà muốn “Tâm không điên đảo” thì ngay nơi cuộc sống này, con người phải buông xả  được mọi tham giận, si mê.

            Đó là nguyên tắc của luật nhân quả, không chỉ Phật nói mà các nền văn hoá lớn như Ai Cập, Hy Lạp,Trung Hoa,... cũng đều nói đến. Vấn đề là chúng ta hãy thực hành “Tâm không điên đảo” trong đời sống hàng ngày để khi chết đi, trái tim ta được nhẹ nhàng như chiếc lông chim vậy!

                                                                                                  Phan Cát Tường

Bóng quạ chiều thu

1. Matsuo Basho (1644-1694) là một nhà thơ lỗi lạc của Nhật Bản. Là người khai sáng thể loại Haiku vỏn vẹn 17 âm tiết, Basho đã trở nên một vị thánh thi với hơn 2000 môn đệ và hàng triệu người hâm mộ phong cách Haiku trên toàn thế giới.

Basho chuyên đặc tả cảnh vật với cái nhìn đậm chất Thiền. Ông có hơn 1.000 bài Haiku nói về cảnh vật, côn trùng, thời tiết… Bài nào cũng bật lên được bản sắc cô đơn, tịch liêu của đối tượng và phơi bày cho người đọc thấy được tính vô thường trong chi tiết được đặc tả.

Bài thơ con quạ là một ví dụ điển hình:

Trên cành khô tiều tụy

Bóng quạ

Rũ chiều thu.

Basho nhìn con quạ là một chiếc bóng rũ, như một nhiếp ảnh gia chuyên chụp ảnh ngược sáng khiến đối tượng trở thành một cái bóng của chính mình. Cái bóng đó được đặt trên một cành khô tiều tụy giữa mùa thu lá rụng. Ông chỉ nói bấy nhiêu đó, với một ngôn ngữ hạn chế và cô đặc như như một loại đường mật, nhưng hương thơm của nó lan tỏa đến tận bên trong tâm hồn người đọc.

Basho cũng đã từng sử dụng con ếch, con chuồn chuồn, tuyết trắng,… để cô đặc ý tưởng của mình, khiến những bài Haiku của ông như một công án vắn tắt là say mê bao nhiêu hành giả.

Cũng giống như trong pháp hội Linh Sơn, Phật chỉ đưa cành hoa trước mặt đại chúng, là đủ để bày tỏ đại ý Phật pháp. Cành hoa cô đặc pháp giới. Cành hoa chứa 49 năm hành đạo với 5 thời thuyết giáo. Cành hoa là đại ý Phật pháp, là một loại Haiku độc đáo nhất. Cuối cùng chỉ có Ca Diếp mĩm cười!

2. Trong Tam Quốc Diễn Nghĩa của La Quán Trung, Tào Tháo (155-220) cũng nhìn thấy con quạ, nhưng cái nhìn của Tào Tháo cạn cợt bên ngoài nên rốt cuộc điềm mà quạ mang đến trước trận đánh Xích Bích, Tào Tháo không thể nhận ra được.

Xích Bích là một trận đánh lớn vào mùa đông năm Kiến An thứ 13 (khoảng năm 208-209) giữa liên quân Tôn Quyền - Lưu Bị và Tào Tháo trên sông Trường Giang, gần thành phố Nhạc Dương ngày nay. Trước trận đánh, Tào Tháo tự tin về chiến thắng của mình và tỏ thái độ khinh địch, ngồi uống rượu ngâm thơ trên thuyền. Đang lúc đang uống rượu thì trên không xuất hiện một con quạ đen đang bay về phương Nam với nhiều tiếng kêu thảng thốt. Liền đó, ông liền đưa con quạ vào nội dung bài thơ:

……………………..

Nguyệt minh tinh hy

Ô thước nam phi

Nhiễu thụ tam táp

Hà chi khả y?

Dịch:

Sao thưa trăng sáng

Quạ bay về nam

Ba vòng cây lượn

Đậu cành nào đây?

Rõ ràng Tào Tháo chỉ chờ đợi xem quạ đậu cành nào trên cột buồm mà không “thấy” được quạ bằng cả tâm hồn mình, khác hẵn với Basho: “Trên cành khô. Bóng quạ. Rũ chiều thu”. Có thể hiểu được tính cách bất an trong lòng Tào Tháo trước trận Xích Bích ra sao qua mấy câu thơ nhân lúc chờ xuất quân.

Trước trận đánh này, Tào Tháo mắc mưu Tôn Quyền, đã trảm 2 viên tướng Thủy quân cực giỏi, lại nghe lời kẻ dụng binh kém, cột hàng trăm chiến thuyền với nhau bằng dây xích sắt. Kết quả là tướng trá hàng Hoàng Cái dùng hỏa công đốt cháy toàn bộ số thuyền trên Trường Giang. Tào Tháo thua trận, rút chạy về Hứa Xương.

3. Quạ cũng đã xuất hiện trong một bài thơ nổi tiếng của Trương Kế (khoảng năm 756, đời vua Đường Túc Tông), bài Phong Kiều dạ bạc, trong đó tác giả tuy không thấy quạ, nhưng đã nghe được tiếng kêu thảng thốt của quạ vào một đêm sương đầy trời và mặt trăng cũng sắp lặn.

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn San tự

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

Dịch:

Quạ kêu, trăng lặn, sương rơi

Lửa chài, cây bãi, đối người nằm co

Con thuyền đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.

Trương Kế khi làm bài thơ này là một sĩ tử trên đường thi rớt trở về nhà. Đêm nằm trên chiếc thuyền chài ở bến Phong Kiều, ông nghe được tiếng quạ kêu, tiếng chuông chùa và thấy được trăn lặn, sương rơi. Đó là trạng thái của người tĩnh thức, người đang lắng nghe thân phận mình và thân phận người. Trạng thái lắng nghe của Trương Kế không khác gì Siddhartha lắng nghe tiếng “Ohm” của dòng sông rồi từ đó chứng ngộ được Nhĩ Căn Viên Thông rồi trở thành người giác ngộ (Câu chuyện của dòng sông- Hermann Hesse). Chính ở chỗ định huệ viên mãn mà ý thơ được bật ra nên bài Phong Kiều dạ bạc được khắc trên đá lưu tại chùa Hàn San đến ngày nay.

Từ con quạ của Matsuo Basho đến con quạ của Tào Tháo và con quạ của Trương Kế, đều là những con quạ bay trên bầu trời lãng du và gửi một thông điệp nào đó đến thiên nhiên. Nhưng Basho thấy được quạ bằng cái nhìn toàn giác, Trương Kế nghe được tiếng quạ bằng Nhĩ Căn Viên Thông, còn Tào Tháo chỉ thấy được cái bóng bay lượn mà không trực nhận được chút thông điệp nhỏ nhoi nào từ chú quạ cô đơn kia! Chính vì thế mà Tào Thào thua trận trước đôi quân tinh nhuệ của Chu Du, còn Matsuo Basho chiến thắng được và làm chủ được cái nhìn của mình, trong khi đó Trương Kế tuy là sĩ tử hỏng thi nhưng từ hơn 1.000 năm trước, đã để lại đời một bài thơ bất hủ từ sự lắng nghe trong thinh lặng, rỗng rang.

   Phan Cát Tường

Hành thâm Bát Nhã

(行  深  般  若)

“Hành thâm Bát Nhã” là 4 chữ thứ 6,7,8,9 trong câu đầu tiên (Quán Tự Tại Bồ Tát hành thâm Bát Nhã Ba la Mật đa thời chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách) của Bộ Bát Nhã tinh yếu chỉ vỏn vẹn 260 chữ, được rút gọn từ bộ Đại Bát Nhã gồm 600 quyển mà đức Phật đã thuyết trong Ngũ thời thuyết giáo của Ngài.

Bát Nhã là bản kinh nhật tụng tinh yếu mà hầu hết các thời công phu trong nhà chùa đều tụng đọc.

“Hành thâm Bát Nhã” thường được hiểu đơn giản là đi sâu vào pháp Bát Nhã để giải thoát đau khổ.

Nhiều học giả đánh giá đây là cụm từ căn bản của kinh Bát Nhã và cũng là cụm từ gây tranh cải nhiều nhất trong giới nghiên cứu Phật học.

Căn bản là vì hành giả phải “Hành thâm Bát Nhã” thì mới có thể chiếu kiến ngũ uẩn giai không, từ đó vượt qua mọi khổ ách.

Gây tranh cải là vì mọi người mất công đổ xô đi tìm cái pháp môn mà Phật gọi là Bát Nhã Ba La Mật để mà cố công hành trì.

Nhưng nhan nhãn trong lịch sử Thiền tông, chúng ta thấy rằng chư Tổ đã giải thích cho học trò của mình rằng Bát Nhã không phải là một pháp môn gì cả, mà chỉ là cái Trí tuệ mà ai cũng đều tự có, nhưng ít ai nhận ra nó thôi.

LỬA NẰM SÂU TRONG TRO

Câu chuyện truyền lửa giữa vị thầy là Bách Trượng Hoài Hải (720-814) với học trò là Qui Sơn Linh Hựu (771-853) như sau:

Một lần, Bách Trượng hỏi Sư: “Ngươi đem được lửa đến chăng?” Sư thưa: “Đem được.” Bách Trượng hỏi tiếp: “Lửa đâu?” Sư cầm một nhánh cây làm vẻ thổi lửa. Bách Trượng gạt qua và bảo: “Như sâu đục vỏ cây. Nhìn thì như chữ nhưng chẳng có nghĩa gì!”

Hôm khác, Sư vừa đứng hầu, Bách Trượng liền hỏi: “Ai?” Sư thưa: “Con, Linh Hựu!” Bách Trượng bảo: “Ngươi vạch trong lò xem có lửa chăng?” Sư vạch ra thưa: “Không có lửa.” Bách Trượng đứng dậy, đến vạch sâu trong lò được chút lửa, đưa lên chỉ Sư bảo: “Ngươi bảo không, cái này là cái gì!” Sư nghe vậy hoát nhiên đại ngộ.

Bách Trượng bảo: “Đây là con đường rẽ tạm thời. Kinh nói “Muốn thấy Phật tính phải quán thời tiết nhân duyên, thời tiết đã đến như mê chợt ngộ, như quên rồi nhớ lại, mới biết tĩnh vật của mình không từ bên ngoài được.” Cho nên Tổ sư bảo “Ngộ rồi đồng chưa ngộ, không tâm cũng không pháp.” Chỉ là không tâm hư vọng phàm thánh. Xưa nay tâm pháp nguyên tự đầy đủ. Nay ngươi đã vậy, tự khéo gìn giữ.”

Trong câu chuyện này, “lửa” được ví như Trí huệ Bát Nhã, người bới tro tìm lửa ví như hành giả tu tập sâu vào trong đại định để tiếp cận với Trí huệ này. Hai chữ hành thâm (行  深) mang một ý nghĩa hết sức đặc biệt, như là một người lặn sâu dưới đáy nước. Trong ngôn ngữ Hán, chữ Thâm có bộ Mộc đi sau bộ Thủy, diễn tả hình ảnh một người chống cây sào sâu xuống nước để có thể vượt qua bên kia bờ sông.

Vậy, Tổ Bách Trượng đã khéo giải thích cho người học trò mình biết rằng Trí huệ nằm bên dưới tầng nhận thức, không thể tu tập qua loa mà có thể thấy được Bát Nhã, bằng hình ảnh người bới tro tìm lửa. Ai cất công bới sâu thì thấy lửa, vì lửa luôn luôn có mặt bên dưới lớp tro tàn.

LỬA NẰM SÂU TRONG CÂY

Cùng một trực nhận như Tổ Bách Trượng Hoài Hải, thiền sư Việt Nam Khuông Việt (匡越, 933- 1011) - dòng Vô Ngôn Thông, vị Tăng Thống đầu tiên của Phật giáo Việt Nam dưới triều Đinh Tiên Hoàng  - đã truyền lại bài kệ nổi tiếng cho đệ tử trước khi thị tịch.

木中原有火         

有火火還生
若謂木無火
鑽遂何由萌

Mộc trung nguyên hữu hoả

Hữu hoả, hoả hoàn sinh

Nhược vị mộc vô hoả

Toản toại hà do manh.

Trong cây vốn có lửa

Có lửa, lửa mới bừng

Nếu bảo cây không lửa

Cọ xát do đâu bùng.

Đại sư Khuông Việt cũng đã tỏ ngộ được chân lý “lửa vốn sẵn trong cây” nên Ngài chỉ cần khuyên dạy đệ tử  cần phải công phu cọ xát cho đến khi lửa bừng lên. Công phu cọ xát này không nằng ngoài ý nghĩa “hành thâm Bát Nhã” mà đức Phật đã từng thuyết.

Ở đây, một lần nửa cho chúng ta thấy rằng Bát Nhã không phải là pháp tu mà chính là cái mà chúng ta tự có. Muốn nhận ra nó, hành giả phải đi sâu vào Thiền định thì mới có thể ngộ ra mọi sự tìm kiếm bên ngoài đều vô ích.

THỦY PHONG TỈNH - QUẺ CỦA BÁT NHÃ TÂM KINH

Thủy Phong Tỉnh, quẻ thứ 48 trong kinh dịch nói như sau:

Tỉnh. Cải ấp bất cải Tỉnh. Vô táng vô đắc. Vãng lai tỉnh tỉnh. Ngật chí. Diệc vị duật tỉnh. Luy kỳ bình. Hung. (井.改 邑 不 改 井.無 喪 無 得.往 來 井 井.汔 至.亦 未  繘 井.羸 其 瓶.凶)

Nhân tử Nguyễn Văn Thọ, Giáo sư Triết Đại học Văn khoa Saigon dịch quẻ như sau:

Tỉnh là nước giếng nuôi người,

Rời làng, rời ấp, chẳng rời giếng đi.

Dùng nhiều, nước chẳng suy vi,

Không dùng, nước vẫn cứ y chẳng tràn.

Người qua, kẻ lại rộn ràng,

Tha hồ đến giếng, kín mang nước về.

Thòng dây chưa tới, ích chi?

Giây chưa tới nước, cách gì múc lên.

Dùng gầu nứt rạn, chẳng bền,

Dùng gầu nứt rạn, thảo hèn nào hung.

Quẻ Tỉnh là một triết lý về về cái giếng nước và người sử dụng giếng nước đó. Cải ấp bất cải Tỉnh có nghĩa là dù nhà cửa đổi dời nhưng giếng nước cũng không thay đổi. Vô táng vô đắc, người dùng nhiều ít, nước giếng vẫn điều tiết một mực như nhau. Hai ý này không ngoài định nghĩa về Trí huệ Bát Nhã.

Cụm từ quan trong nhất trong văn bản trên có lẻ là  Ngật chí (chưa tới nơi), tức dây chưa thả đủ dài để chạm mặt nước thì không thể múc nước lên được. Cũng như hành giả công phu cạn cợt làm sau chạm đến Trí huệ Bát nhã của mình. Luy kỳ bình. Hung (Gầu múc bị vỡ. Xấu). Đây là chỗ mà nhà Phật gọi là Hủy hoại công phu, do tự mãn về chút ít chứng đắc, dẫn đến phá giới, tăng thượng mạn giống như chiếc gàu mới đưa được nước lên chưa đến mặt đất đã vỡ vụn. Kinh Dịch kết luận: Hung

Ở  đây, nước là Trí huệ Bát Nhã, hành giả là người  múc nước giếng, sợi dây gàu chính là chỗ công phu sâu cạn của mỗi người.

Hành thâm Bát Nhã không có gì khác hơn là đi sâu vào đại định bằng con đường Thiền, Tịnh, hay Mật tùy căn cơ mỗi người. Nhưng dù đi bằng con đường nào chăng nửa thì phải kiên trì dấn sâu vào bên trong như người khơi tro tìm lửa, người thả gàu múc nước thì mới chạm đến chỗ sáng nhất của mình, chỗ mà nhà Phật gọi là Trí huệ Bát Nhã vậy.

Phan Cát Tường

Má chồng của tôi

  

Cuộc đời tôi có hai người Má. Má ruột là người sinh ra tôi, nuôi dạy lớn khôn và cho ăn học thành cô giáo. Còn Má chồng là người dạy cho tôi hai bài học lớn lao trong cuộc đời. Và là người đã để lại cho vợ chồng tôi một “tài sản khổng lồ” (cả về mặt vật chất lẫn tinh thần), nếu so với đồng lương vợ chồng tôi thì cả đời cũng không thể có được.

Má chồng tôi tên Võ Thị Hường, sinh năm 1919 và mất vào năm 2010, thọ 92 tuổi. Dù sống thọ nhưng cả đời Má rất khổ cực và không hề biết chữ. Tôi là con dâu út thứ 11, nên lúc về làm dâu vào năm 1990 là Má đã 72 tuổi. Má sanh 10 người con nhưng mất hết 7, chỉ còn lại 3 người. Tôi là người hay bầu bạn với Má lúc tuổi già nên nghe má kể lại và nhớ.

Hồi nhỏ Má phải đi ở đợ, giữ em bé cho người ta nên không biết chữ. Có lần ẵm em bé đi chơi, bị đám bạn chơi cò cò áp ồ lên cười, Má không biết gì! Sau đó thì có đứa bạn lại nói nhỏ vào tai: Tụi nó viết “con Hường ăn cỏ”. Từ đó Má tôi thề là phải học cho biết chữ và sau này phải dạy cho con ăn học đàng hoàng.

Nhưng Má chỉ làm được có một điều là nuôi dạy cho 3 người con biết chữ. Riêng 2 người con trai trở thành kỹ sư của trường Đại học Bách khoa TP.HCM. Anh trai lớn đậu Đại học vào năm 1976, còn anh kế (là chồng tôi) đậu vào năm 1978. Hai người con trai của Má học giỏi và làm lớp trưởng suốt thời học sinh. Nhà nghèo Má chỉ lo nổi tiền tập, còn sách là hai anh em lãnh thưởng về học chớ Má khỏi mua, nhưng Má nói nếu có mua thì Má cũng quyết cho con ăn học, dù lúc đó Má cứ bị bên gia đình chồng trách cứ là nhà nghèo không cho con đi làm mướn kiếm tiền, nghèo bày đặt làm sang…

Tôi nhớ má kể: “Má không biết chữ nên chỉ coi được môn thủ công mà thôi. Má không cho các con la cà rong chơi ngoài giờ học, ở nhà lo học bài, nếu đi ra ngoài thì Má để sẵn cây roi ngay cửa. Má dạy con từ nhỏ là không được đòi bánh, xin tiền, khóc nhè, nhà có gì là ăn nấy. Khi nhà có khách nếu đãi cơm là phải đi xuống bếp, dù có thèm món gì cũng không được xin hay ngó…”. Lời kể đó tôi nhớ và đã áp dụng cho hai đứa con trai bây giờ. Cảm ơn Má, giờ tôi đã có hai đứa con trai khá ngoan: đứa lớn học Đại học Bách khoa TP.HCM năm thứ tư và đứa nhỏ học lớp 6 trường Chánh Hưng, Q.8. Hai cháu lo học, không rong chơi la cà, sống có nề nếp. Đó là bài học quý báu thứ nhất của cuộc đời tôi.

Còn bài học thứ hai, Đó là Má đã để lại cho vợ chồng tôi một mảnh đất rộng khoảng 400 m². Vào khoảng năm 2000, lúc đất đai bắt đầu có giá, vợ chồng tôi còn khó khăn, chỉ đủ ăn chứ không dư dả gì. Ba chồng tôi đề nghị bán và cương quyết bán để giải quyết khó khăn trong nhà. Nhưng Má chồng tôi nhất định không chịu bán. Má nói dù nghèo nhưng không đói, dù có đói Má cũng không bán. Vì đó là kỷ niệm và cũng là mồ hôi nước mắt của Ba Má. Nhất là Má phải chịu cực gánh gồng buôn bán đến còng lưng. Đến lúc 75-80 tuổi Má phải chịu cảnh đi mặt ngó xuống đất vì hồi còn trẻ Má đã gánh lúa, gánh đất, gánh rau cải, gánh khoai… quá nhiều. Dù Ba chồng tôi tìm đủ lý do nhưng Má cũng không chịu bán. Có lần Ba nói: “Tôi bán để lo hậu sự cho bà”, Má trả lời: “Tôi có chết thì chỉ cần ông cuốn chiếu và chôn tôi xuống cát”. Má nói với tôi: “Má đề lại cho cháu nội của Má, con phải giữ gìn”. Và tôi đã giữ cho Má đến tận ngày hôm nay. Nhờ có miếng đất mà Má cực khổ để lại mà giờ đây cuộc sống của gia đình tôi được khá hơn. Tôi không bán mà chỉ cho thuê lại để có thu nhập. Đã có nhiều người hỏi mua nhưng tôi cũng trả lời giống Má: Chịu được nghèo khổ rồi, không có lý do gì bây giờ lại bán. Đây cũng là mảnh đất Ba Má chịu khổ cực để dành cho con cháu, giờ bán cho người ngoài thì đau lòng lắm. Tôi không bán vì rất biết ơn Ba Má chồng của mình và cũng giáo dục con tôi sau này phải biết giữ gìn thành quả lao động của Ông Bà Nội.

Tp.HCM, ngày 29 tháng 12 năm 2012

Diệu Thuận - Vắn Ngọc Dung

Gửi Mẹ của con

(Nhân 49 ngày con mất Mẹ)

Mẹ - Má của con. Chúng con không quen gọi Mẹ, chỉ gọi Má thôi. Ngày sinh nhật mà lần đầu tiên tụi con tưởng nhớ sẽ tổ chức làm cho Má ở quán Cà phê Sân vườn cũng là ngày Chung thất của Má. Ngày 20 tháng 10 năm 2012 – ngày Phụ nữ Việt Nam.

Má có biết không, 50 ngày Má đã mất mà con tưởng như mới đây. Dù 50 ngày thương nhớ qua đi yên ắng, nhưng hôm nay đến chùa lại nghe thầy Trụ trì chùa Liên Hoa (Q8) tiếp tục đọc tên cầu siêu cho Má: Nguyễn Thị A, 68 tuổi, pháp danh Diệu Hiếu, tạ thế ngày 19 tháng 7 năm Nhâm Thìn… lòng con nặng xuống, tim thắt nghẹn và cuối cùng là vỡ òa những tiếng khóc nghẹn ngào, tức tưởi. Đau lắm Má ơi, thương Má suốt 49 ngày qua con cố gắng đến chùa để lạy sám hối cho Má. Khi nghe Thầy đọc tên cầu siêu cho Má là con chí tâm niệm Phật A Di Đà để mong cho Má của con được siêu thoát nhẹ nhàng. Khi đến ngày thứ 50 nhưng Thầy vẫn còn đọc tên khiến lòng con không sao cầm được nước mắt. Hết thời kinh con tìm đến cảm ơn Thầy và nghe lời Thầy dạy hãy cầu nguyện cho Mẹ sau mỗi buổi tụng kinh.

Má ơi! Hãy tha thứ cho những đứa con lầm lạc, vô tâm nha Má. Vì nghèo, dở và cũng là bất hiếu nên tụi con không chạy chữa tận tình cho Má đợt bệnh lần thứ 3 này. Nhớ lại câu nói của người lớn: “Mất Mẹ rồi không sao tìm lại được đâu! ” mà làm cho con ân hận quá Má ơi. Bây giờ thấm thía câu nói này thì đã quá muộn rồi. Là chúng con đã mất Mẹ vĩnh viễn rồi và chúng con cũng đã mồ côi thật sự rồi, Má ơi!

Cuộc đời Má sao lắm đau thương. Nhà nghèo, con 5 đứa khổ cực. Ba tụi con hồi nhỏ mồ côi, nay lại mất sớm để cho Má gánh nặng cuộc đời khi tuổi đời mới có 43. Nhờ Ông Bà Ngoại, Cô và các Dì giúp đỡ, nhưng bên ngoại lại gặp khó khăn kể từ khi bà Ngoại mất vào năm 1972. Má từng là cô thợ uốn tóc, không quen tay lấm chân bùn nhưng vì 5 đứa con đang đói cơm khát sữa mà phải bỏ nghề, mướn đất ruộng gần nhà để trồng rau muống và cắt bán nuôi con. Không đủ sống, Má quay sang bán gạo. Con nhớ Má phải ôm từng bao gạo vài chục ký leo lên tới lầu 2, lầu 3 bán hoặc đổi bo bo lúa mì rồi đem ra Chợ Lớn bán lại. Sau đó lại tới nghề lựa lông vịt, lông gà rất dơ và bụi bặm… Vượt qua nghèo khổ chúng con lớn khôn, những tưởng cuộc đời Má sẽ được an nhàn. Nào ngờ những căn đại bệnh ập đến cho Má. Vừa thoát nghèo là Má lên bàn phẫu thuật khối u nặng gần 1 ký vào năm 1993. Ra viện Má ăn cơm chan nước mắm Phú Quốc nguyên chất- của anh Minh, rể Má đi công tác mua về tặng Má-mà Má khen hoài trong những năm về sau. Mổ về, mà hàng xóm cứ nói bệnh này chỉ sống được vài năm. Con nín thở theo dõi, lo lắng cho đến khi bệnh tình của Má bị lãng quên bên các cháu nội ngoại an vui. Nhưng đến năm 2007 thì tin dữ lại đến nhà ta, Má bị bướu não…

Lần mổ này thì Má đã có các cháu nội –ngoại đủ lớn để thăm viếng Má. Đem lại không khí ồn ào vui tươi cho Bà Ngoại, Bà Nội nhưng lại không đủ sức giúp Bà vượt qua tai biến của cuộc mổ. Sau khi mổ được ra phòng đúng 12 giờ thì chỉ có duy nhất một mình con chứng kiến 2 lần động kinh của Má. Mắt Má nhắm nghiền, răng nghiến lại, người co giật mạnh. Má cắn gãy 2 cái răng, máu chảy tràn ra miệng. Bác sĩ cứu được nhưng Má bị hôn mê suốt 10 ngày. Lúc đó Má có biết người con như đã chết, suýt chút nữa là con cũng thành phế nhân như Má.

Rồi cuộc sống cũng trôi qua theo bệnh tình của Má. Má lại mang chở nặng trên người cùng lúc nhiều thứ bệnh: huyết áp, tiểu đường, yếu cơ, suy giảm trí nhớ. Thuốc men thì không được phép bỏ ngày nào, đi đứng lại khó khăn, tâm trí thì suy giảm… nhưng lúc này con lại bệnh quá nên không thường xuyên cận kề, tâm sự, chăm sóc cho Má. Qua bệnh tình, con biết mình đã mất đi một người Mẹ để tâm sự là lúc này đây! Và Má của con cũng không còn đủ trí khôn để nói cho con biết bệnh trong người của Má như những lần trước… cho đến khi bác sĩ phát hiện Má bị sạn thận, mà sạn lại quá to thì linh tính cho con biết là chắc chị em con sẽ không giữ được mạng sống của Má nữa rồi.

Tụi con quyết định không mổ sạn cho Má vì sợ biến chứng sau mổ, nhưng khi cuối cùng mổ cho Má thì Má lại vĩnh viễn ra đi. Má ơi con ân hận lắm, con tự trách mình hoài là sao không chịu mổ sớm cho Má. Nhưng Má hãy tha thứ cho tụi con là nếu mổ sớm thì tụi con đã mồ côi sớm. Và tụi con đã kéo dài thêm được gần 2 năm để có Má gần gũi thêm tụi con-để tụi con không phải mất cả Cha lẫn Mẹ như hiện nay, buồn tủi lắm Má ơi.

Má hãy thương mà tha thứ cho tụi con nhiều, nhất là đứa con gái lớn bất hiếu của Má! Con khóc quá nhiều nhưng cũng không sao bù đắp lại lỗi lầm của con. Chỉ mong Má nhận lấy những phần công đức mà con cố gắng làm để cầu mong cho Má được hưởng trọn phần tốt đẹp ở kiếp sau. Kiếp này Má đã khổ vì các con và thân bệnh quá nhiều rồi, mong Má được tốt đẹp ở kiếp sau nha Má.

Con gái của Má.

                                                                       Diệu Thuận – Vắn Ngọc Dung

“Hỡi những ai còn Mẹ, hãy tận hưởng những giây phút quý báu bên Mẹ của mình!”